Madres Paralelas: Van trauma naar heling

18-04-2022

Tekst: Fleur Bouwer 

In Madres Paralelas benadrukt Pedro Almodóvar het belang van herinneren en de waarde van archieven daarin. 

De film neemt de kijker mee naar de wereld van de Madrileense fotografe Janis (Penélope Cruz) die het massagraf waar vermoedelijk haar opa ligt, wil opgraven. Met behulp van een vriend, tevens forensisch archeoloog, slaagt ze erin de opgraving te starten. De reconstructie van het verleden is een relatief klein deel van de verhaallijn, maar een vaak terugkerend thema in de Spaanstalige wereld.

Archief

Archieven vormen een sleutel tot de opheldering van het verleden. Een voorbeeld hiervan is te vinden in de documentaire La Isla. De documentaire legt de zoektocht naar antwoorden op vragen uit de Guatemalteekse geschiedenis vast. In 2005 werd door een explosie per toeval het geheime archief van de nationale politie ontdekt. Het archief vormt het bewijsmateriaal van de oorlogsmisdaden gepleegd tijdens de militaire dictatuur waarbij naar schatting 200.000 mensen omkwamen. Niet alleen onthult de vondst dat de regering achter de misdaden zat, ook bevestigt het de betrokkenheid van de CIA bij het plegen van de staatsgreep in 1954. De ontdekking bracht opheldering over het troebele verleden.

Veel filosofen en wetenschappers (o.a. Foucault, Derrida, Van Alphen en Mbembe) hebben zich gebogen over de functie en betekenis van het archief. Mbembe stelt dat archieven, met uitzonderingen van privé-documenten, niet los gezien kunnen worden van de staat. Interessante vragen zijn dan: Wat wordt gearchiveerd, en vooral, wat niet? Wie bepaalt wat er gearchiveerd wordt? Wanneer voldoet een document aan de criteria van 'archiveerbaarheid'? De staat heeft volgens de filosoof het vermogen om documenten onder de noemer van geheimhouding te archiveren en daarmee het verleden onzichtbaar te maken.

Eenmaal gearchiveerd krijgt een document een status van bewijs. Het bewijs dat iets daadwerkelijk is gebeurd of heeft bestaan. Een archief heeft een herinneringsfunctie. Het vervult aan de ene kant het verlangen naar herstel en gerechtigheid, zoals na een oorlog, aan de andere kant voorkomt het dat het verleden een eigen leven gaat leiden of, nog erger, vergeten wordt. Archiveren kan daarom gezien worden als een soort bijzetting, meent Mbembe. Het geeft men het gevoel onderdeel te zijn van een tijdperk of gebeurtenis.

Verwantschap

Madres Paralelas weergeeft de open wond en de weg naar de heling van een collectief trauma, veroorzaakt door de Spaanse dictatuur tussen 1939 en 1975. In Helen van een collectief trauma legt Thomas Hübl uit dat trauma's van generatie op generatie worden doorgegeven. Daarmee benadrukt hij het belang van de heling van zo'n trauma.

Almodóvar speelt in de film met het thema van verwantschap. Niet alleen bloedverwantschap, maar ook de verwantschap tussen tijden: het heden en verleden. De resten van de dictatuur zijn tot op de dag van vandaag aanwezig. Soms zichtbaar (zoals in het geval van monumenten en nog altijd aanwezig verdriet) en soms onzichtbaar (zoals in het geval van massagraven en geheime documenten), afhankelijk van hoe het verleden gearchiveerd wordt. Met de opgraving van het massagraf en het archiveren van de opbrengsten komen Janis en de betrokkenen het verleden, inclusief al haar wreedheden, onder ogen. Volgens Hübl de enige weg naar het herstel van een collectief trauma.

Hiermee benadrukt Madres Paralelas niet alleen de noodzaak van het levend houden van het collectieve geheugen, maar ook die van het helen van de wonden.