De zoektocht in Coco van een migrantenkind naar zichzelf

03-05-2022

Tekst: Fleur Bouwer 

Coco lijkt op het op het eerste gezicht een film waarin onwerkelijke gebeurtenissen en verzonnen wezens elkaar afwisselen binnen een imaginaire wereld, waarin magie en het bovennatuurlijke de boventoon voeren. Maar wie de film nader bestudeert, ontdekt ook iets anders: de film is een realistische weergave van de problematieken die zich voordoen bij families waar de cultuur van het thuisland en die van de nieuwe plek samenkomen. In dat opzicht zal de reis die Miguel in de film maakt in het 'echte' leven door veel andere migrantenkinderen al zijn of worden gemaakt.

Het verleden

See, a long time ago there was this family. The papá, he was a musician. He and his family would sing, dance, and count their blessings. But he also had a dream, to play for the world. And one day, he left with his guitar and never returned.

De hierboven beschreven gebeurtenis uit het verleden die Miguel in de openingsscène schetst, heeft een grote impact op de acties van de personages die zich in het heden bevinden. Door de mislukte relatie met haar echtgenoot wil mamá Imelda het verleden volledig achter zich laten. Dat doet ze door elke vorm van muziek uit haar leven te bannen en een nieuwe richting aan haar leven te geven direct nadat ze wordt verlaten. In de openingsscène is letterlijk te zien hoe de mamá de deur achter de papá dichtslaat en vervolgens alle muziekinstrumenten die zich in het huis bevinden uit het raam gooit. Met deze handelingen keert Miguels betovergrootmoeder het verleden op symbolische wijze de rug toe.

De schoenmakerij, die uitgroeide tot een succesvol familiebedrijf, vulde vervolgens het gat dat de muziek achterliet. Met de oprichting van het bedrijf werd de 'oude' cultuur, die van de muziek, namelijk vervangen door de 'nieuwe' cultuur, die van de schoenen. Daarnaast diende het bedrijf als 'a way to provide for her daughter' en dus liggen economische motieven ten grondslag aan de oprichting van de winkel. Deze ontwikkeling komt overeen met immigratie: het gezin laat het thuisland achter om in een ander land een betere toekomst op te bouwen.

Identiteitscrisis

Door het naast elkaar leven van de twee aparte culturen die alsmaar in Miguel verenigd lijken te worden, krijgt hij een spiegel voorgehouden. Miguel wordt zich steeds bewuster van het feit dat hij anders is dan de rest van zijn familie. Doordat hij zich tussen twee culturen bevindt, kan hij zich niet volledig identificeren met zijn voorouders. Als gevolg daarvan wordt hij continu gedwongen na te denken over de vraag 'wie ben ik?'. Het niet hebben van een helder antwoord op die vraag verwart hem. Het veroorzaakt een intern conflict. Deze identiteitskwestie geldt tot op zeker hoogte ook voor de familie van Miguel, maar wordt alleen bij hem getriggerd door zijn positie als 'in-betweener'. Miguel zit gevangen tussen twee culturele identiteiten met aan de ene kant het leven als schoenmaker en aan de andere kant een leven als muzikant.

In de film doet Miguel meerdere pogingen om zijn droom, het worden van een muzikant, na te jagen. Dat staat weer symbool staat voor de zoektocht naar zichzelf. De enige manier om uit deze identiteitscrisis te komen, is door op reis te gaan. Een heftige confrontatie met zijn familie, maar vooral met zijn oma, vormt aan het begin van de film de directe aanleiding om te vertrekken. Miguel besluit zijn familie achter te laten en rent overstuur weg. Tijdens zijn reis in het land van de doden reconstrueert Miguel zijn identiteit. De zoektocht is dus metaforisch de weg die ervoor zorgt dat Miguel zijn innerlijke conflict kan oplossen, dat zo complex is geworden dat er geen andere keuze was dan vertrekken. 

Het heden

Het achter zich laten van het verleden gaat gepaard met het onderdrukken van de gevoelens die daar onlosmakelijk aan verbonden zijn. Uit de film blijkt dat er bij mamá Imelda een angst heerst voor de nostalgie die het verleden met zich meebrengt. Op het moment dat de gevoelens worden toegelaten, moet ze het verleden recht in de ogen aankijken. In die zin wordt de film verteld aan de hand van een onverwerkt verleden dat zichtbaar wordt door Miguels passie voor muziek. Het trauma van zijn betovergrootmoeder leeft als een continuüm voort in het heden. 

De obsessie met het verleden hangt namelijk als een donkere wolk boven de daaropvolgende generaties. Het onverwerkte verleden dat zich achter de deur bevindt die mamá Imelda in de beginscène dichtsloeg, leeft in dat opzicht door in het heden. Ook de personages in het heden kunnen niet omgaan met dat verleden, zo blijkt uit het strenge 'no-music-regime' waar iedereen achterstaat. Het is de missie van de familie Rivera om Miguel weg te houden van zijn passie voor muziek. De oma van Miguel doet er op die manier alles aan om Miguels aantrekkingskracht tot de muziek te negeren in de hoop zijn 'coming-out' tegen te kunnen houden.

Dag van de Doden 

El día de los Muertos, de feestdag die de film weergeeft, draait om het voortleven van het verleden in het heden door te blijven herinneren. Deze traditie maakt het voor de personages tot op een bepaalde hoogte onmogelijk om vroegere gebeurtenissen volledig los te laten, aangezien ze altijd in verbinding staan met hun voorouders.

Herinneren en vergeten vormt een belangrijk antoniem in Coco. Enerzijds staat de traditie van het herdenken van de voorouders centraal, anderzijds betekent herinneren het oog in oog komen te staan met het verleden. Om dat laatste te voorkomen is er een sterke wil om te vergeten ontstaan. De reis van Miguel maakt dat mamá Imelda weer wil herinneren en daarmee het verleden in de ogen aan durft te kijken. Het trauma wordt dus verwerkt door te herinneren.

Samensmelting

De eindscène van de film geeft de daadwerkelijke uitkomst van Miguels reis weer. Op het bedrijfsterrein van de familie Rivera is te zien hoe de familie een jaar later el día de los muertos viert. Miguel, getransformeerd tot Mariachi, vormt het middelpunt van dit festijn. Hij zingt het dansende gezelschap toe. De doden (herkenbaar aan hun oranje gloed) en de levenden bevinden zich door elkaar heen. De scène vertolkt de letterlijke en figuurlijke fusie van twee werelden en daarmee twee culturen. De familie Rivera heeft haar roots weer kunnen omarmen. 

Als gevolg van Miguels zoektocht wordt dus de cultuur van de muziek, de eigenlijke cultuur, opnieuw omarmd door zijn familie en vervolgens gefuseerd met de 'aangenomen' cultuur van de schoenen. Deze samensmelting representeert tevens Miguels nieuwe identiteit