Aarde eten: achtergebleven dochters van dode moeders

16-04-2022

Tekst: Fleur Bouwer

In de Argentijnse literatuur wordt regelmatig geschreven over moeders van verdwenen dochters. Aarde eten, daarentegen, is het verhaal van een dochter van wie de moeder slachtoffer werd van vrouwenmoord.

In de roman creëert Dolores Reyes een personage met een bovennatuurlijke kracht: wanneer ze aarde eet, krijgt ze visioenen over het lot van vermoorde en vermiste mensen. In die zin weergeeft het verhaal het aanhoudende verlangen naar opheldering over de vermissingen in Argentinië en de regio in het algemeen: ten tijde van de dictatuur, als gevolg van vrouwengeweld of in de context van criminele bendes. 

Dochters aan het woord

De tweede generatie zoekt sinds de laatste militaire dictatuur (1976-1983) naar het verleden van hun afwezige ouders en daarmee naar hun eigen identiteit. In deze context begonnen de dochters en zonen zich te uiten in het culturele veld. Er ontstond een nieuwe stem. Kinderen van vermiste ouders zijn namelijk directe slachtoffers van de gewelddadige gebeurtenissen uit het verleden. De herinneringen aan het geweld zorgen ervoor dat zij, onvrijwillig, protagonisten zijn in het verhaal.

In het verlengde van deze stroming is een reeks werken tot stand gekomen van dochters van verdwenen moeders in de context van feminicide. In de werken onderzoeken dochters, net als het geval was tijdens de militaire dictatuur, de geschiedenis van de moeder. Hun verhaal is een getuigenis die overgedragen kan worden aan de toekomstige generaties. De dochter in Aarde eten vertelt in het heden over het verleden en haar nasleep: het verhaal van de achtergebleven, levende dochters en dode moeders.

"Ze hebben haar geslagen. Ik zie de klappen maar voel ze niet. De ziedende vuisten die gaten in haar vlees beuken. Ik zie papa, handen die lijken op de mijne, sterke armen met daaraan de vuist die zich als een vishaak in je hart en in je vlees klauwt. En iets wat wegstroomt, als een rivier."


Tijd en ruimte

Door het eten van aarde krijgt het personage visioenen van het verleden, het heden of de toekomst. Bij het uitvoeren van het ritueel betreedt de hoofdpersoon als het ware een ruimte waar alleen zij toegang tot heeft. De aarde communiceert enkel met haar. 

"Ik doe mijn ogen dicht om met mijn handen op de aarde te steunen die jou nu toedekt, mama, en het wordt nacht in mijn hoofd. Ik knijp mijn vuisten dicht, schep haar op en breng haar naar mijn mond. De kracht van de aarde die jou verzwelgt is duister en smaakt naar boomstronk. Het voelt goed, ze onthult dingen, laat me zien."

Deze aardedonkere ruimte kan vergeleken worden met fictieve ruimtes als Macondo in Honderd jaar eenzaamheid van Gabriel García Márquez, Santa Teresa in 2666 van Roberto Bolaño, Comala in Pedro Páramo van Juan Rulfo en Santa María van Juan Carlos Onetti. Deze fictieve plekken weerspiegelen tot op zekere hoogte de realiteit. Daarom zal het bestuderen van zo'n plek inzicht geven in een bepaalde periode of problematieken in de geschiedenis. Bovengenoemde ruimtes fungeren op die manier als een samenvatting van Latijns-Amerika (zie Macondismo). In het geval van Aarde eten schetst het de aanhoudende moord op vrouwen.

Bij het nemen van een hap aarde ontstaat er een verbinding met de wereld onder de grond. Het is een wereld waar letterlijk lichamen liggen, maar waar zich figuurlijk de wortels van criminaliteit bevinden. In deze 'onderwereld' blijven individuen anoniem en eenzaam. De aardeter opereert in de roman als schakel tussen de werelden. Ze bemiddelt tussen het verleden (de doden) en het heden (de levenden).

Wanneer de politie stopt met zoeken, start de zoektocht van de aardeter. Zij kan haar visioenen doorvertellen waardoor er voor het eerst sprake is van gerechtigheid: lichamen krijgen alsnog een identiteit, daders worden opgepakt, slachtoffers krijgen erkenning en de nabestaanden de mogelijkheid tot rouwen. 

Als het gerucht zich verspreidt dat er een helderziend meisje is, stapelen de verzoeken zich al snel op. In haar voortuin worden flessen met daarin aarde achtergelaten. De aardeter voelt zich verantwoordelijk en besluit te helpen, hoe erg het eten van aarde haar ook aantast. De vraag is alleen of ze opgewassen is tegen de grote hoeveelheid vermiste personen. Het probleem lijkt groter dan haar kracht.

"De wereld moest groter zijn dan ik had gedacht als er zoveel mensen konden verdwijnen."

In Aarde eten is de dochter de woordvoerder in de strijd voor gerechtigheid. Het is een relaas over geweld en verlies dat het lot van het slachtoffer, in de breedste zin van het woord, weergeeft.